Blog: ‘… alles heeft Hij geschapen om te bestaan’

(Wijsheid 1,13-14)

Wanneer we in de kerk samenkomen om afscheid te nemen van een mens, is er in de dienst altijd ruimte voor nabestaanden om ‘goede woorden te spreken’. De ene keer zijn dat kinderen of vrienden of vriendinnen, soms is dat ook een achtergebleven partner. Eén van hen maakte afgelopen jaar indruk op mij, door zijn liefdevolle woorden te besluiten met een opmerking over het tijdstip van overlijden van zijn echtgenote. Zij was gestorven, zo zei hij, omdat God haar leven voltooid vond. Daarmee gaf hij ook een inkijkje in zijn opvattingen over de discussie over het zogenaamde ‘voltooide leven’.

Gloster Huis

Ik las recent een roman van Vonne van der Meer. Het verhaal speelt in de nabije toekomst, kroonprinses Amalia is uitgegroeid tot een jonge vrouw die het studentenleven gaat ervaren. De ‘Klaar-met-leven-wet’ is intussen ook aangenomen. Vonne van der Meer thematiseert het ‘voltooide leven’ in een verhaal over twee broers die een immense som geld erven. Ze moeten het delen en er iets goeds mee doen. De ene broer besluit om een hotel aan een meer te bouwen waar je waardig kunt sterven. De andere broer heeft moeite met dit Vaarwelhotel en besluit om aan de overkant van hetzelfde meer een huis te bouwen met de naam Gloster Huis, genoemd naar een personage uit Shakespeares King Lear. In zijn huis wil hij mensen de mogelijkheid bieden alsnog af te zien van de zelfgekozen dood en zo een tweede leven te geven. Zo begint een bijzonder project: ‘de afschaffing van de eenzaamheid’.

Een machteloze samenleving

Els van Wijngaarden interviewde 25 ouderen die hun leven als ‘voltooid ’beschouwen en de wens hebben om hun levenseinde zelf te bepalen. Het viel haar in al die diepgaande gesprekken op dat ze steeds dezelfde klachten hoorde: er niet meer toe doen, het onvermogen om zichzelf te uiten, geestelijke of lichamelijke vermoeidheid, een afkeer van afhankelijkheid en eenzaamheid. Zij zijn hun verbinding met de wereld en met anderen langzaam maar zeker kwijtgeraakt. Ouderen voelen zich soms een blok aan het been van hun kinderen, niet meer van belang, in de marge van het bestaan geduwd. Volgens Els van  Wijngaarden zijn we als samenleving onmachtig in onze omgang met persoonlijk verdriet en ervaringen van verlies. De regie over lijf en leven kwijtraken geldt als een verschrikkelijk vooruitzicht, om nog maar te zwijgen van de zorg die dan nodig is en de afhankelijkheid waar je dan toe veroordeeld bent.

‘Wie steeds maar hoort
dat hij deel uit maakt van een plaag,
gaat dromen van zijn eigen einde’.

Dat citaat staat als een waarschuwing op de achterzijde van de roman van Vonne van der Meer. Is dit de manier waarop we de machteloosheid bezweren? Dat wij gaan spreken over een voltooid leven dat dan dus beëindigd kan worden?

Heilige grond

Theo de Boer, universitair docent Ethiek aan de PThU, plaatst een kritische kanttekening bij de terminologie. Als iets voltooid is, zou je er daarna ook nog heerlijk een poos van kunnen genieten toch? Het is versluierend taalgebruik, want in feite gaat het om mensen die ‘levensmoe’ zijn. Maar moet daarom de zelfgekozen dood een ‘normale optie’ worden voor ouderen? In geen van de ons omringende landen wordt (hulp bij) zelfdoding overwogen als antwoord op het probleem van ouder worden, eenzaamheid en gevoelens van zinloosheid….

Toen mijn schoonmoeder op hoge leeftijd aan het einde van haar levensdagen was gekomen was het laatste stukje echt zwaar. Voor haar en voor ons. Haar kinderen bepleitten om het haar zo comfortabel mogelijk te maken.

Mijn schoonmoeder was een diepgelovige en wijze vrouw. Voor haar was haar leven voltooid op het moment waarop ze in Gods armen zou vallen. Het laatste stuk was moeilijk, zeker. En levensmoe was ze ook. Voor haar mocht het wel afgelopen zijn. Maar zij bevond zich op heilige grond: de grond waar je op staat wanneer het alleen nog maar gaat om jouzelf tegenover de Eeuwige. En zij geloofde: het leven is altijd van waarde, hoe gebroken en geknakt en beperkt ook. Een geschenk van God en ‘Hij heeft alles geschapen om het te laten bestaan’.

ds. Marianne Paas Feenstra

Bronnen:
Voltooid leven. Over leven en willen sterven, Els van Wijngaarden (Amsterdam 2016)
Winter in Gloster Huis, Vonne van der Meer (Amsterdam 2015)
‘Nu ik oud word’, uitgave Raad van Kerken in Nederland (Bezinning 55, Amersfoort 2018)